{"id":7075,"date":"2024-10-07T16:47:07","date_gmt":"2024-10-07T16:47:07","guid":{"rendered":"https:\/\/quechuatinkuy.coerll.utexas.edu\/?p=7075"},"modified":"2025-02-20T21:13:44","modified_gmt":"2025-02-20T21:13:44","slug":"yachana-8-unidad-8-nuqa-kani-presentacion-personal","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/quechuatinkuy.coerll.utexas.edu\/es\/yachana-8-unidad-8-nuqa-kani-presentacion-personal\/","title":{"rendered":"Yachana 08"},"content":{"rendered":"\n<div class=\"wp-block-group has-global-padding is-layout-constrained wp-block-group-is-layout-constrained\">\n<div class=\"wp-block-group is-style-default is-nowrap is-layout-flex wp-container-core-group-is-layout-a5ad78dc wp-block-group-is-layout-flex\" style=\"border-top-style:none;border-top-width:0px;border-right-style:none;border-right-width:0px;border-bottom-color:var(--wp--preset--color--contrast);border-left-style:none;border-left-width:0px;padding-top:var(--wp--preset--spacing--20);padding-right:var(--wp--preset--spacing--20);padding-bottom:var(--wp--preset--spacing--20);padding-left:var(--wp--preset--spacing--20)\">\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"46\" height=\"46\" src=\"https:\/\/quechuatinkuy.coerll.utexas.edu\/wp-content\/uploads\/accordion_introduction.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-7347\" srcset=\"https:\/\/quechuatinkuy.coerll.utexas.edu\/wp-content\/uploads\/accordion_introduction.png 46w, https:\/\/quechuatinkuy.coerll.utexas.edu\/wp-content\/uploads\/accordion_introduction-12x12.png 12w\" sizes=\"auto, (max-width: 46px) 100vw, 46px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading is-style-default\" id=\"intro\">Qallarinapaq | Introducci\u00f3n<\/h2>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-group has-global-padding is-layout-constrained wp-block-group-is-layout-constrained\">\n<p>En esta unidad aprender\u00e1s a c\u00f3mo presentarte ante los dem\u00e1s y a crear y responder preguntas b\u00e1sicas en una conversaci\u00f3n. Para ello continuaremos revisando los pronombres personales, en este caso el presente simple de la primera persona <em>\u00f1uqa\/\u00f1oqa, <\/em>el verbo correspondiente con su marcador personal &#8211;<strong><em>ni,<\/em><\/strong> y de la segunda persona <em>qan\/qam, <\/em>el verbo correspondiente con su marcador personal &#8211;<strong><em>nki<\/em><\/strong><em>.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Nota:<\/strong> Para una mejor comprensi\u00f3n y explicaci\u00f3n estamos utilizando los guiones (-) como separadores de una palabra y sus sufijos, por ejemplo:<\/p>\n\n\n\n<p>\u00d1oqa Maria <strong>ka-ni<\/strong> (en este caso el sufijo <strong><em>ni <\/em><\/strong>marca la acci\u00f3n que corresponde a la primera persona).<\/p>\n\n\n\n<p>Qan Valentin kanki (en este caso el sufijo <strong><em>nki <\/em><\/strong>marca la acci\u00f3n que corresponde a la segunda persona).<\/p>\n\n\n\n<p>La oraci\u00f3n <em>Yo soy Maria<\/em> se estructura de la siguiente manera:<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-table\"><table class=\"has-fixed-layout\"><tbody><tr><td>\u00d1uqa<\/td><td>Maria<\/td><td>kani<\/td><\/tr><tr><td>(Yo)<\/td><td>(Maria)<\/td><td> (soy)<\/td><\/tr><tr><td><em>1ra persona<\/em><\/td><td><em>sujeto<\/em><\/td><td><em>verbo<\/em><\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n<p>La oraci\u00f3n <em>Yo vivo en Texas <\/em>se estructura de la siguiente manera:<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-table\"><table class=\"has-fixed-layout\"><tbody><tr><td>\u00d1uqa<\/td><td>Texas<strong>pi<\/strong><\/td><td>tiyani<\/td><\/tr><tr><td>(Yo)<\/td><td>(en Texas)<\/td><td>(vivo)<\/td><\/tr><tr><td><em>1ra persona<\/em><\/td><td><em> indicativo de lugar<\/em><\/td><td><em>verbo<\/em><\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n<p>La oraci\u00f3n <em>Yo t\u00fa eres Maria<\/em> se estructura de la siguiente manera:<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-table\"><table class=\"has-fixed-layout\"><tbody><tr><td>Qan<\/td><td>Maria <\/td><td>kanki<\/td><\/tr><tr><td>(Tu)<\/td><td>(Maria)<\/td><td>(eres)<\/td><\/tr><tr><td><em>2da persona<\/em><\/td><td><em>sujeto<\/em><\/td><td><em>verbo<\/em><\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n<p>La oraci\u00f3n <em>Tu vives en Texas <\/em>se estructura de la siguiente manera:<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-table\"><table class=\"has-fixed-layout\"><tbody><tr><td>Qan<\/td><td>Texas<strong>pi<\/strong><\/td><td>tiyanki<\/td><\/tr><tr><td>(Tu)<\/td><td>(en Texas)<\/td><td>(vives)<\/td><\/tr><tr><td><em>1ra persona<\/em><\/td><td><em>indicativo de lugar<\/em><\/td><td><em>verbo<\/em><\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>Nota:<\/strong> Recuerda que el locativo <em>pi <\/em>hace referencia al lugar, a continuaci\u00f3n, algunos ejemplos:<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-table\"><table class=\"has-fixed-layout\"><tbody><tr><td>Lima-<strong>pi<\/strong>&nbsp;<\/td><td>en Lima<\/td><\/tr><tr><td>Limapi tiya-<strong>ni<\/strong><\/td><td>vivo en Lima<\/td><\/tr><tr><td>Limapi tiya-<strong>nki<\/strong><\/td><td>vives en Lima<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-table\"><table class=\"has-fixed-layout\"><tbody><tr><td>Qosqo-<strong>pi<\/strong>&nbsp; <\/td><td>en Cusco<\/td><\/tr><tr><td>Qosqopi tiya-<strong>ni<\/strong> <\/td><td>vivo en Cusco<\/td><\/tr><tr><td>Qosqopi tiya-<strong>nki<\/strong><\/td><td>vives en Cusco<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-table\"><table class=\"has-fixed-layout\"><tbody><tr><td>California-<strong>pi<\/strong><\/td><td>en California<\/td><\/tr><tr><td>Californiapi-<strong>ni<\/strong><\/td><td>en California<\/td><\/tr><tr><td>California tiya-<strong>nki<\/strong><\/td><td>vives en Lima<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n<p>En esta secci\u00f3n tambi\u00e9n aprenderemos los marcadores asertivos <strong>n (<\/strong>en palabras que terminan en vocal<strong>), taq (<\/strong>en preguntas<strong>) <\/strong>y<strong> mi (<\/strong>en palabras que terminan en consonante<strong>) <\/strong>que se usan para dar \u00e9nfasis a una expresi\u00f3n y el marcador acusativo<strong> ta <\/strong>que se usa para el objeto directo.<\/p>\n\n\n\n<p>Para preguntas que inician con \u201cIma\u201d que significa \u201cqu\u00e9\u201d el \u00e9nfasis o inter\u00e9s en la pregunta se da de la siguiente manera:<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-table\"><table class=\"has-fixed-layout\"><tbody><tr><td>Ima&nbsp;<\/td><td>poco \u00e9nfasis<\/td><\/tr><tr><td>Ima<strong>n<\/strong><\/td><td>m\u00e1s \u00e9nfasis<\/td><\/tr><tr><td>Ima<strong>taq<\/strong><\/td><td>mayor \u00e9nfasis<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n<p>\u00bfListos? \u00a1Qallarisun! <em>\u00a1Empecemos!<\/em><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-group has-global-padding is-layout-constrained wp-block-group-is-layout-constrained\">\n<div class=\"wp-block-group is-style-default is-nowrap is-layout-flex wp-container-core-group-is-layout-a5ad78dc wp-block-group-is-layout-flex\" style=\"border-top-style:none;border-top-width:0px;border-right-style:none;border-right-width:0px;border-bottom-color:var(--wp--preset--color--contrast);border-left-style:none;border-left-width:0px;padding-top:var(--wp--preset--spacing--20);padding-right:var(--wp--preset--spacing--20);padding-bottom:var(--wp--preset--spacing--20);padding-left:var(--wp--preset--spacing--20)\">\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"46\" height=\"46\" src=\"https:\/\/quechuatinkuy.coerll.utexas.edu\/wp-content\/uploads\/accordion_grammar.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-7346\" srcset=\"https:\/\/quechuatinkuy.coerll.utexas.edu\/wp-content\/uploads\/accordion_grammar.png 46w, https:\/\/quechuatinkuy.coerll.utexas.edu\/wp-content\/uploads\/accordion_grammar-12x12.png 12w\" sizes=\"auto, (max-width: 46px) 100vw, 46px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"grammar\">Qillqa | Gram\u00e1tica<\/h2>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-group has-global-padding is-layout-constrained wp-block-group-is-layout-constrained\">\n<p>En una conversaci\u00f3n donde nos presentamos ante alguien generalmente brindamos informaci\u00f3n sobre nuestro nombre, procedencia, oficio, entre otros. En algunas conversaciones tambi\u00e9n describimos actividades de nuestro d\u00eda a d\u00eda. Para ello tenga presente estas palabras de interrogaci\u00f3n:<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-table\"><table class=\"has-fixed-layout\"><tbody><tr><td>\u00bfIma?<\/td><td>\u00bfQu\u00e9?<\/td><\/tr><tr><td>\u00bfImayna?<\/td><td>\u00bfC\u00f3mo?<\/td><\/tr><tr><td>\u00bfMay?<\/td><td>\u00bfD\u00f3nde?<\/td><\/tr><tr><td>\u00bfHayk\u2019aq?<\/td><td>\u00bfCu\u00e1ndo?<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n<p>Ejemplos:<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-table\"><table class=\"has-fixed-layout\"><tbody><tr><td>\u00bf<strong>Ima<\/strong> sutiyki?&nbsp;<\/td><td>\u00bfCu\u00e1l es tu nombre?<\/td><\/tr><tr><td>\u00bf<strong>Imayna<\/strong> llaqtayki?<\/td><td>\u00bfC\u00f3mo es tu pueblo?<\/td><\/tr><tr><td>\u00bf<strong>May<\/strong>manta kanki?<\/td><td>\u00bfDe d\u00f3nde eres?<\/td><\/tr><tr><td>\u00bf<strong>Hayk\u2019aq<\/strong> hamunki?<\/td><td>\u00bfCu\u00e1ndo vendr\u00e1s?<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-table\"><table class=\"has-fixed-layout\"><tbody><tr><td>Ima sitiyki<\/td><td>\u00bfCu\u00e1l es tu nombre?<\/td><td>(poco \u00e9nfasis)<\/td><\/tr><tr><td>Ima<strong>n sutiyki<\/strong><\/td><td>\u00bfCu\u00e1l es tu nombre?<\/td><td>(m\u00e1s \u00e9nfasis)<\/td><\/tr><tr><td>Ima<strong>taq<\/strong> sutiyki<\/td><td>\u00bfCu\u00e1l es tu nombre?<\/td><td>(mayor \u00e9nfasis)<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-table\"><table class=\"has-fixed-layout\"><tbody><tr><td>\u00bf<strong>Imayna<\/strong> llaqtayki?<\/td><td>\u00bfC\u00f3mo es tu pueblo?<\/td><td>(poco \u00e9nfasis)<\/td><\/tr><tr><td>\u00bf<strong>Imayna-n<\/strong> llaqtayki?<\/td><td>\u00bfC\u00f3mo es tu pueblo?<\/td><td>(m\u00e1s \u00e9nfasis)<\/td><\/tr><tr><td>\u00bf<strong>Imayna-taq<\/strong> llaqtayki?<\/td><td>\u00bfC\u00f3mo es tu pueblo?<\/td><td>(mayor \u00e9nfasis)<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-table\"><table class=\"has-fixed-layout\"><tbody><tr><td>\u00bf<strong>May<\/strong>manta kanki?<\/td><td>\u00bfDe d\u00f3nde eres?<\/td><td>(poco \u00e9nfasis)<\/td><\/tr><tr><td>\u00bf<strong>May<\/strong>manta-n kanki?<\/td><td>\u00bfDe d\u00f3nde eres?<\/td><td>(m\u00e1s \u00e9nfasis)<\/td><\/tr><tr><td>\u00bf<strong>May<\/strong>manta-taq kanki?&nbsp;<\/td><td>\u00bfDe d\u00f3nde eres?<\/td><td>(mayor \u00e9nfasis)<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-table\"><table class=\"has-fixed-layout\"><tbody><tr><td>\u00bf<strong>Hayk\u2019aq<\/strong> hamunki?<\/td><td>\u00bfCu\u00e1ndo vendr\u00e1s?<\/td><td>(poco \u00e9nfasis)<\/td><\/tr><tr><td>\u00bf<strong>Hayk\u2019aq-mi<\/strong> hamunki?<\/td><td>\u00bfCu\u00e1ndo vendr\u00e1s?<\/td><td>(m\u00e1s \u00e9nfasis)<\/td><\/tr><tr><td>\u00bf<strong>Hayk\u2019aq-taq<\/strong> hamunki?<\/td><td>\u00bfCu\u00e1ndo vendr\u00e1s?<\/td><td>(mayor \u00e9nfasis)<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n<p>Si queremos dar mayor \u00e9nfasis a preguntas o respuestas debemos usar los marcadores asertivos <strong>taq, n, mi, <\/strong>a continuaci\u00f3n, describimos el uso de cada uno de ellos.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>TAQ: <\/strong>Es una part\u00edcula euf\u00f3nica de cortes\u00eda o muestra de mayor inter\u00e9s (se usa generalmente cuando una persona est\u00e1 muy interesada en algo).<\/p>\n\n\n\n<p>Ejemplo:<br>Para poner \u00e9nfasis a la pregunta \u00bf<strong>Ima<\/strong> sutiyki? <em>\u00bfCu\u00e1l es tu nombre?<\/em> debemos agregar la part\u00edcula <strong>taq <\/strong>a la palabra de interrogaci\u00f3n Ima.<\/p>\n\n\n\n<p>Ima<strong>taq<\/strong> sutiyki (<strong>taq<\/strong> pone mayor inter\u00e9s en saber cu\u00e1l es el nombre de la persona).<\/p>\n\n\n\n<p><strong>N, MI:<\/strong> Son marcadores asertivos euf\u00f3nicos que tambi\u00e9n se utilizan en respuestas a preguntas. Estas respuestas muestran inter\u00e9s y convicci\u00f3n al mencionar algo.<\/p>\n\n\n\n<p>Ejemplo:<br>Ante la pregunta \u00bfIma-n sutiyki? se pone \u00e9nfasis en la respuesta de la siguiente manera:<br>Sutiy Jorge <em>Mi nombre es Jorge<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Para poner m\u00e1s \u00e9nfasis debemos agregar el marcador <strong>mi<\/strong>.<br>Sutiy<strong>mi <\/strong>Jorge (<strong>mi<\/strong> pone mayor \u00e9nfasis en la respuesta).<\/p>\n\n\n\n<p><strong>TA:<\/strong> Es un marcador acusativo que funciona como objeto directo y se usa con verbos transitivos.<\/p>\n\n\n\n<p>Ejemplo:<\/p>\n\n\n\n<p>Para la acci\u00f3n de Wallpa wayk\u2019uni <em>Cocino pollo<\/em> debemos agregar el marcador <strong>ta<\/strong>.<br>\u00d1uqa wallpa<strong>ta <\/strong>wayk\u2019uni (<strong>ta <\/strong>se\u00f1ala el objeto directo, en este caso la acci\u00f3n de cocinar pollo).<\/p>\n\n\n\n<p>Qan wallpa-ta wayk\u2019unki<br>\u00d1uqa papa-ta allani<br>Qan papa-ta allanki<\/p>\n\n\n\n<p>Veamos los siguientes di\u00e1logos entre Julia y Carlos:<\/p>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-group has-global-padding is-layout-constrained wp-container-core-group-is-layout-52009084 wp-block-group-is-layout-constrained\" style=\"border-width:1px;padding-top:var(--wp--preset--spacing--40);padding-right:var(--wp--preset--spacing--40);padding-bottom:var(--wp--preset--spacing--40);padding-left:var(--wp--preset--spacing--40)\">\n<div class=\"wp-block-group is-content-justification-center is-nowrap is-layout-flex wp-container-core-group-is-layout-23441af8 wp-block-group-is-layout-flex\">\n<figure class=\"wp-block-image size-full is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"300\" height=\"395\" src=\"https:\/\/quechuatinkuy.coerll.utexas.edu\/wp-content\/uploads\/maria-dialog-2.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-6938\" style=\"aspect-ratio:1;object-fit:cover;width:150px\" srcset=\"https:\/\/quechuatinkuy.coerll.utexas.edu\/wp-content\/uploads\/maria-dialog-2.jpg 300w, https:\/\/quechuatinkuy.coerll.utexas.edu\/wp-content\/uploads\/maria-dialog-2-228x300.jpg 228w\" sizes=\"auto, (max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image alignright size-full is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"300\" height=\"400\" src=\"https:\/\/quechuatinkuy.coerll.utexas.edu\/wp-content\/uploads\/maria-dialog-3.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-6939\" style=\"aspect-ratio:1;object-fit:cover;width:150px\" srcset=\"https:\/\/quechuatinkuy.coerll.utexas.edu\/wp-content\/uploads\/maria-dialog-3.jpg 300w, https:\/\/quechuatinkuy.coerll.utexas.edu\/wp-content\/uploads\/maria-dialog-3-225x300.jpg 225w\" sizes=\"auto, (max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-audio\"><audio controls src=\"https:\/\/quechuatinkuy.coerll.utexas.edu\/wp-content\/uploads\/01_sound_exercise_C-CHH-CH.mp3\"><\/audio><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>Con poco \u00e9nfasis<br><\/strong><strong>Julia:<\/strong> Turay Carlos \u00bfIma-ta ruwa-nki?<br><strong>Carlos:<\/strong> Panay Julia, wasiypi wayk\u2019uni \u00bfQanri?<br><strong>Julia:<\/strong> \u00d1uqa wasi-y-pi tusuni<br><strong>Carlos:<\/strong> Kusa panay Julia. Tupananchis-kama<br><strong>Julia:<\/strong> Tupananchis-kama turay Carlos<br><strong>Carlos:<\/strong> Tupananchis-kama panay Julia.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Di\u00e1logo con m\u00e1s \u00e9nfasis<br><\/strong><strong>Julia:<\/strong> Turay Carlos \u00bfIma-ta-<strong>n<\/strong> ruwa-nki?<br><strong>Carlos:<\/strong> Panay Julia, wasiypi-<strong>n<\/strong> wayk\u2019uni \u00bfQanri?<br><strong>Julia:<\/strong> \u00d1uqa wasi-y-pi-<strong>n<\/strong> tusuni<br><strong>Carlos:<\/strong> Kusa panay Julia. Tupananchis-kama<br><strong>Julia:<\/strong> Tupananchis-kama turay Carlos<br><strong>Carlos:<\/strong> Tupananchis-kama panay Julia.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Di\u00e1logo con mayor \u00e9nfasis<br><\/strong><strong>Julia:<\/strong> Turay Carlos \u00bfIma-ta-<strong>taq<\/strong> ruwa-nki?<br><strong>Carlos:<\/strong> Panay Julia, wasiypi-<strong>n<\/strong> wayk\u2019uni \u00bfQanri?<br><strong>Julia:<\/strong> \u00d1uqa wasi-y-pi-<strong>n<\/strong> tusuni<br><strong>Carlos:<\/strong> Kusa panay Julia. Tupananchis-kama<br><strong>Julia:<\/strong> Tupananchis-kama turay Carlos<br><strong>Carlos:<\/strong> Tupananchis-kama panay Julia.<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n<p>Ahora veamos el uso de los marcadores asertivos en el siguiente di\u00e1logo que utiliza el objeto directo para ver el grado de \u00e9nfasis.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Poco \u00e9nfasis<br><\/strong>\u00bfIma-ta ruwanki Julia?&nbsp; \u00bf<em>Qu\u00e9 haces Julia?<br><\/em>Wasi-y-<strong>ta-n<\/strong> picha-ni&nbsp; &nbsp;<em>Barro mi casa<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><strong>M\u00e1s \u00e9nfasis<br><\/strong>\u00bfIma-<strong>ta-n<\/strong> ruwa-nki Julia?&nbsp; \u00bf<em>Qu\u00e9 haces Julia?<br><\/em>Wasi-y-ta-n picha-ni  <em>Barro mi casa<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Mayor \u00e9nfasis<br><\/strong>\u00bfIma<strong>-ta-taq<\/strong> ruwa-nki Julia?&nbsp; \u00bf<em>Qu\u00e9 haces Julia?<br><\/em>Chakra-y-pi sara-<strong>ta<\/strong> tarpu-ni&nbsp;&nbsp;  \u02c6<em>Siembro ma\u00edz en mi chacra<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Nota. <\/strong>En la palabra sara-<strong>ta, <\/strong>el marcador <strong>ta <\/strong>se refiere al objeto directo despu\u00e9s del verbo transitivo tarpuy.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00bfImayna?&nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; <em>\u00bfC\u00f3mo es tu casa?<\/em><br>\u00bfImayna wasiyki&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; <em>\u00bfC\u00f3mo es tu casa?<\/em><br>Imayna-n wasiyki&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; <em>\u00bfC\u00f3mo es tu casa?<\/em><br>Imaynataq wasiyki&nbsp; &nbsp; &nbsp;<em>\u00bfC\u00f3mo es tu casa?<\/em><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-group has-global-padding is-layout-constrained wp-block-group-is-layout-constrained\">\n<div class=\"wp-block-group is-style-default is-nowrap is-layout-flex wp-container-core-group-is-layout-a5ad78dc wp-block-group-is-layout-flex\" style=\"border-top-style:none;border-top-width:0px;border-right-style:none;border-right-width:0px;border-bottom-color:var(--wp--preset--color--contrast);border-left-style:none;border-left-width:0px;padding-top:var(--wp--preset--spacing--20);padding-right:var(--wp--preset--spacing--20);padding-bottom:var(--wp--preset--spacing--20);padding-left:var(--wp--preset--spacing--20)\">\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"46\" height=\"46\" src=\"https:\/\/quechuatinkuy.coerll.utexas.edu\/wp-content\/uploads\/accordion_vocabulary.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-7349\" srcset=\"https:\/\/quechuatinkuy.coerll.utexas.edu\/wp-content\/uploads\/accordion_vocabulary.png 46w, https:\/\/quechuatinkuy.coerll.utexas.edu\/wp-content\/uploads\/accordion_vocabulary-12x12.png 12w\" sizes=\"auto, (max-width: 46px) 100vw, 46px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"vocabulary\">Rimanakuna | Vocabulario<\/h2>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-group has-global-padding is-layout-constrained wp-block-group-is-layout-constrained\">\n<p>En esta unidad encontrar\u00e1s una lista de verbos transitivos (requieren un complemento) e intransitivos (no requieren complemento) que tambi\u00e9n los usar\u00e1s a lo largo de las dem\u00e1s unidades.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\"><strong>Transitivos<\/strong><\/h3>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-table is-style-stripes\"><table class=\"has-fixed-layout\"><tbody><tr><td>Yachachiy<\/td><td>ense\u00f1ar<\/td><\/tr><tr><td>Yuyariy<\/td><td>recordar<\/td><\/tr><tr><td>Qhaway<\/td><td>mirar<\/td><\/tr><tr><td>Rikuy<\/td><td>ver<\/td><\/tr><tr><td>Napaykuy<\/td><td>saludar<\/td><\/tr><tr><td>Maqcchiy<\/td><td>lavar<\/td><\/tr><tr><td>Mikhuy<\/td><td>comer<\/td><\/tr><tr><td>Wayk&#8217;uy<\/td><td>cocinar \/ preparar<\/td><\/tr><tr><td>Hanpiy<\/td><td>curar \/ sanar<\/td><\/tr><tr><td>Pichay<\/td><td>barrer<\/td><\/tr><tr><td>Munay<\/td><td>desear<\/td><\/tr><tr><td>Maskhay<\/td><td>buscar<\/td><\/tr><tr><td>Tariy<\/td><td>encontrar<\/td><\/tr><tr><td>Saqey<\/td><td>irse<\/td><\/tr><tr><td>Hoqariy<\/td><td>levantar<\/td><\/tr><tr><td>Horqoy<\/td><td>sacar<\/td><\/tr><tr><td>Saruy<\/td><td>pisar<\/td><\/tr><tr><td>Churay<\/td><td>poner<\/td><\/tr><tr><td>Phukuy<\/td><td>soplar<\/td><\/tr><tr><td>Apay<\/td><td>traer<\/td><\/tr><tr><td>Apamuy<\/td><td>traer<\/td><\/tr><tr><td>Watay<\/td><td>atar<\/td><\/tr><tr><td>Paskay<\/td><td>atar<\/td><\/tr><tr><td>Qhellichay<\/td><td>ensuciar<\/td><\/tr><tr><td>Malliy<\/td><td>probar<\/td><\/tr><tr><td>Chaskiy<\/td><td>recibir<\/td><\/tr><tr><td>Qoy<\/td><td>dar<\/td><\/tr><tr><td>Qelqay<\/td><td>escribir<\/td><\/tr><tr><td>Yanapay<\/td><td>ayudar<\/td><\/tr><tr><td>Qonqay<\/td><td>olvidar<\/td><\/tr><tr><td>\u00d1awinchay<\/td><td>leer<\/td><\/tr><tr><td>Rimay<\/td><td>hablar<\/td><\/tr><tr><td>Rakiy<\/td><td>distribuir<\/td><\/tr><tr><td>Suyay<\/td><td>esperar<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\"><strong>Intransitivos<\/strong><\/h3>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-table is-style-stripes\"><table class=\"has-fixed-layout\"><tbody><tr><td>Pu\u00f1uy<\/td><td>dormir<\/td><\/tr><tr><td>Takiy<\/td><td>cantar<\/td><\/tr><tr><td>Tusuy<\/td><td>bailar<\/td><\/tr><tr><td>Puriy<\/td><td>caminar<\/td><\/tr><tr><td>Phaway<\/td><td>irse<\/td><\/tr><tr><td>Samay<\/td><td>descansar<\/td><\/tr><tr><td>Waqay<\/td><td>llorar<\/td><\/tr><tr><td>Rimay<\/td><td>hablar<\/td><\/tr><tr><td>Tiyay<\/td><td>Sentar \/ vivir<\/td><\/tr><tr><td>Llank&#8217;ay<\/td><td>trabajar<\/td><\/tr><tr><td>Wi\u00f1ay<\/td><td>crecer<\/td><\/tr><tr><td>Riy<\/td><td>ir<\/td><\/tr><tr><td>Qapariy<\/td><td>gritar<\/td><\/tr><tr><td>Sayariy<\/td><td>Estar de pie<\/td><\/tr><tr><td>Sayk&#8217;uy<\/td><td>cansarse<\/td><\/tr><tr><td>Pisipay<\/td><td>cansarse<\/td><\/tr><tr><td>Chayay<\/td><td>llegar<\/td><\/tr><tr><td>Kutiy<\/td><td>volver<\/td><\/tr><tr><td>Kutimuy<\/td><td>volver<\/td><\/tr><tr><td>Hamuy<\/td><td>venir<\/td><\/tr><tr><td>Niy<\/td><td>decir (opini\u00f3n)<\/td><\/tr><tr><td>Willay<\/td><td>informar<\/td><\/tr><tr><td>Uyariy<\/td><td>escuchar<\/td><\/tr><tr><td>Uyakuy, kasukuy<\/td><td>obedecer<\/td><\/tr><tr><td>Tapuy<\/td><td>preguntar<\/td><\/tr><tr><td>Waqyay<\/td><td>llamar<\/td><\/tr><tr><td>Yupay<\/td><td>contar<\/td><\/tr><tr><td>Reqsiy<\/td><td>saber<\/td><\/tr><tr><td>Yachay<\/td><td>aprender<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-group has-global-padding is-layout-constrained wp-block-group-is-layout-constrained\">\n<div class=\"wp-block-group is-style-default is-nowrap is-layout-flex wp-container-core-group-is-layout-a5ad78dc wp-block-group-is-layout-flex\" style=\"border-top-style:none;border-top-width:0px;border-right-style:none;border-right-width:0px;border-bottom-color:var(--wp--preset--color--contrast);border-left-style:none;border-left-width:0px;padding-top:var(--wp--preset--spacing--20);padding-right:var(--wp--preset--spacing--20);padding-bottom:var(--wp--preset--spacing--20);padding-left:var(--wp--preset--spacing--20)\">\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"46\" height=\"46\" src=\"https:\/\/quechuatinkuy.coerll.utexas.edu\/wp-content\/uploads\/accordion_exercises.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-7345\" srcset=\"https:\/\/quechuatinkuy.coerll.utexas.edu\/wp-content\/uploads\/accordion_exercises.png 46w, https:\/\/quechuatinkuy.coerll.utexas.edu\/wp-content\/uploads\/accordion_exercises-12x12.png 12w\" sizes=\"auto, (max-width: 46px) 100vw, 46px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"exercises\">Ruwapakuy | Ejercicios<\/h2>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-group has-global-padding is-layout-constrained wp-block-group-is-layout-constrained\">\n<p>En tu cuaderno de notas, escribe algunas oraciones usando Ima <em>\u00bfQu\u00e9? <\/em>y May <em>\u00bfD\u00f3nde?<\/em> Con cada uno de los niveles de \u00e9nfasis (n, taq), para ello usa como referencia la siguiente informaci\u00f3n:<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-table\"><table class=\"has-fixed-layout\"><tbody><tr><td>\u00bfIma? <\/td><td>\u00bfQu\u00e9?&nbsp;<\/td><td>Qu\u00e9 (con poco \u00e9nfasis)<\/td><\/tr><tr><td>\u00bfIma-<strong>n<\/strong>?<\/td><td>\u00bfQu\u00e9?&nbsp;<\/td><td>Qu\u00e9 (con m\u00e1s \u00e9nfasis)<\/td><\/tr><tr><td>\u00bfIma-<strong>taq<\/strong>?<\/td><td>\u00bfQu\u00e9?&nbsp;<\/td><td>Qu\u00e9 (con mayor \u00e9nfasis)<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-table\"><table class=\"has-fixed-layout\"><tbody><tr><td>\u00bfMay?<\/td><td> \u00bfD\u00f3nde?&nbsp;<\/td><td>D\u00f3nde (con poco \u00e9nfasis)<\/td><\/tr><tr><td>\u00bfMay-<strong>pi<\/strong>?<\/td><td> \u00bfD\u00f3nde?&nbsp;<\/td><td>D\u00f3nde (con poco \u00e9nfasis)<\/td><\/tr><tr><td>\u00bfMay-<strong>pi-n<\/strong>?<\/td><td> \u00bfD\u00f3nde?&nbsp;<\/td><td>D\u00f3nde (con m\u00e1s \u00e9nfasis)<\/td><\/tr><tr><td>\u00bfMay-<strong>pi-taq<\/strong>?<\/td><td> \u00bfD\u00f3nde?&nbsp;<\/td><td>D\u00f3nde (con mayor \u00e9nfasis)<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n<p>En las oraciones que requieran un verbo transitivo conjuga con alg\u00fan verbo de la secci\u00f3n del vocabulario de esta unidad utilizando el marcador de objeto directo <strong>ta<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-table\"><table class=\"has-fixed-layout\"><tbody><tr><td>\u00bfIma-ta ruwanki?&nbsp;<\/td><td>\u00bfQu\u00e9 haces?<\/td><td> Qu\u00e9 haces (con poco \u00e9nfasis)<\/td><\/tr><tr><td>\u00bfIma-ta-<strong>n<\/strong>? <\/td><td> \u00bfQu\u00e9 haces?<\/td><td> Qu\u00e9 haces (con m\u00e1s \u00e9nfasis)<\/td><\/tr><tr><td>\u00bfIma-ta-<strong>taq<\/strong>? &nbsp; <\/td><td>\u00bfQu\u00e9 haces?<\/td><td>&nbsp;Qu\u00e9 haces (con mayor \u00e9nfasis)<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>Usa respuestas como:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>Papa-ta wayk\u2019u-ni<\/li>\n\n\n\n<li>Futbol-ta puklla-ni<\/li>\n\n\n\n<li>Sara-ta mikhu-ni<\/li>\n<\/ul>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Qallarinapaq | Introducci\u00f3n En esta unidad aprender\u00e1s a c\u00f3mo presentarte ante los dem\u00e1s y a crear y responder preguntas b\u00e1sicas en una conversaci\u00f3n. Para ello continuaremos revisando los pronombres personales, en este caso el presente simple de la primera persona \u00f1uqa\/\u00f1oqa, el verbo correspondiente con su marcador personal &#8211;ni, y de la segunda persona qan\/qam, [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":17,"featured_media":6230,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":["post-7075","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-uncategorized-en"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/quechuatinkuy.coerll.utexas.edu\/es\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7075","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/quechuatinkuy.coerll.utexas.edu\/es\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/quechuatinkuy.coerll.utexas.edu\/es\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/quechuatinkuy.coerll.utexas.edu\/es\/wp-json\/wp\/v2\/users\/17"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/quechuatinkuy.coerll.utexas.edu\/es\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=7075"}],"version-history":[{"count":20,"href":"https:\/\/quechuatinkuy.coerll.utexas.edu\/es\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7075\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7937,"href":"https:\/\/quechuatinkuy.coerll.utexas.edu\/es\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7075\/revisions\/7937"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/quechuatinkuy.coerll.utexas.edu\/es\/wp-json\/wp\/v2\/media\/6230"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/quechuatinkuy.coerll.utexas.edu\/es\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=7075"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/quechuatinkuy.coerll.utexas.edu\/es\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=7075"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/quechuatinkuy.coerll.utexas.edu\/es\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=7075"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}